Чаму нас няма ў Курапатах

Грамадзтва

Чаму нас няма ў Курапатах

4 лістапада 2019 а 15:16

Альгерд Бахарэвіч

Што б ні казалі пра вольны сталічны дух, стамлёныя целы менчукоў усё роўна жывуць паміж “Суседзямі” і “Эўраоптам”, “Бігсам” і якім-небудзь “Домашнім”. Нам з табой пашанцавала: у нас пад бокам сьвеціць шыльдамі ў восеньскім тумане сіне-жоўта-чырвоны “Марцін”. Сеткавая крама, у якой амаль усё па-беларуску. “Марцін. Гэта выгадна!”

Гэта і праўда выгадна, нават для галоднага розуму, аслабленага тлустым бляскам курыцы-грыль.

Крама “Марцін” – як ідэальная Беларусь у мініятуры: з адзінай дзяржаўнай, “зьніжкамі за фішкі” і цалкам эўрапейскім падыходам да працы. Тут нават кніжкі прадаюцца, і сярод іх, ого, сярод розных куэльяў ёсьць цэлая адна па-беларуску, з сэрыі “Невядомая гісторыя”. А яшчэ тут стаіць у чэргах зусім расейскамоўны народ – і народу гэтаму ўсё роўна, ён не ў гісторыі і не ў мініятурных утопіях жыве, не ў Эўропе і не ў сеціве, ён жывы і хоча есьці і выпіць, а паеўшы і выпіўшы, ён хоча Пуціна і НТВ, а праспаўшыся – зноў ідзе ў “Марцін”, у сваю ідэальную Беларусь, ён ня мае нічога супраць мовы, а значыць, мог бы некалі зрабіцца іншым. Дык чаму не цяпер?   

Толькі дурань будзе супрацьпастаўляць курыцу-грыль і Курапаты. Пагатоў курыца – вось яна, а ў Курапаты адсюль ехаць далёка, ажно сорак хвілін з адной перасадкай, край сьвету – пры чым тут народ? Я і не супрацьпастаўляю.

Мне асабіста нічога ня трэба даказваць, Курапаты для мяне знакавае месца памяці і жалобы ўжо трыццаць гадоў. Мяне даўно хвалюе крыху іншае – чаму нас там няма менавіта цяпер? Дакладней, чаму там ёсьць адны, і іх мала — і няма іншых, хоць іх — большасьць?

Людзі слабыя – і нашая слабасьць ня толькі ў непазьбежных памылках і думках пра патрэбы цела. Яна яшчэ і ў тым, што мы ня можам напоўніць сэнсам кожнае імгненьне ўласнага існаваньня. Нешта абавязкова забярэ сабе пустата: у каго болей, у каго меней, у каго – усё даастачы.  Бываюць даўгія дні, што цалкам мінаюць у марнасьці і мітусьні. Бываюць кароткія ночы, калі пустата адступае.

Ноч расстраляных паэтаў, што адбылася на мінулым тыдні, была для мяне менавіта такой. Яна запоўніла пэўную маральную пустэчу і прымусіла зноў задумацца пра тое, чаму відавочнае ня ёсьць відочным, прымусіла зноў пачуць тых, хто быў забіты ў Курапатах, і прыслухацца да тых, хто жывы, хто жыве тут і цяпер. Да такіх розных людзей, якія там прамаўлялі, чыталі, сьпявалі – што мне рабіць зь імі і што ім рабіць са мной, калі скончыцца ноч?   

А яшчэ прыслухацца да некаторых, не такіх чутных, але ўсё ж важных для мяне галасоў.  

Пэрсанажы маёй новай кніжкі, якая ўсё пішацца-пішацца, ды ніяк ня выпішацца, у пэўны момант пачынаюць размаўляюць пра Курапаты. Не, яны там не бывалі, але нешта балбочуць, маюць права. Я скептычна слухаю, я ня ўмешваюся. Хай разьбяруцца самі.

Яны і разьбіраюцца. Як так сталася, што за Курапаты выходзяць сотні – але ня сотні тысяч? Дзе тыя, што гавораць гучней за ўсіх – і дзе тыя, хто называе сябе народам? Чаму катастрофа такога маштабу большасьцю так званых “простых людзей” не перажываецца як свая? І чаму “няпростыя” не стаяць там шчыльнымі радамі?

Што ім усім замінае? Страх? Дзяржава? Абыякавасьць? Лянота? Постмадэрнізм? Постпраўда?

“Не, страх тут ні пры чым, — кажа першы пэрсанаж. — Страх перамагаецца, калі вядзецца пра сваё крэўнае. Проста: ніхто не абавязаны быць героем. Курапаты – месца для герояў і пакутнікаў. Тут ляжаць забітыя пакутнікі, тут за іх стаяць героі. А я не герой і не пакутнік, я слабы — прабачце. Я ні на што не прэтэндую, апрача як на права голасу ў сацсетках, права на тое, каб самому вырашаць, хто пакутнік, а хто герой”.

“Лухта! Проста людзі прагнуць гісторыі посьпеху, — адказвае яму другі. — А гісторыі паразаў ім надакучылі. Ім хочацца чытаць, як беларусы перамагалі і здабывалі славу. А як нас забівалі — ды колькі можна. Усё гэта толькі выхоўвае ў нас комплекс вечнай ахвяры. Мы хочам ушаноўваць велічныя постаці, а ня плакаць на магілах”.

“Дарэчы, людзі ахвяравалі грошы на Ноч растраляных паэтаў”, — кажа трэці, але яго ніхто ня чуе.

“У мяне было адчуваньне, што Курапаты прыватызаваныя, — кажа першы. — Група людзей абвясьціла на іх сваю манаполію, манаполія на месца зрабілася манаполіяй на памяць. Што ж, яны здабылі тую манаполію ўласнай адвагай. І я паважаю іх за гэта. Але манаполія ёсьць манаполія, я не хаджу туды, дзе ўжо занята. Зьявіўся пэўны дыскурс — і цяпер нам трэба зь ім лічыцца, а не выпрацоўваць свой, зьявіўся адзіна правільны ўзор Курапатаў — і тым, хто ня згодны, месца ў ім няма. Ня кожны гатовы стаяць у шэрагах, калі шэрагі нельга выбраць”.

“Рэч у тым, што Курапаты — ня месца для піяру, — умешваецца другі. — Мы жывем у такім гнюсным грамадзтве, дзе кожны ўчынак публічнай асобы расцэньваецца як самапіяр. Пайду туды — дык скажуць, што піяруся на Курапатах. Прачытаю там свае вершы — скажуць, рэклямую сябе за кошт забітых. Запрашу туды сваіх чытачоў — скажуць, паганю зборышчамі сьвятое месца. Напішу ў фэйсбук — скажуць, хачу лайкаў. Што, ня так?”

“Курапаты — знак бяды, — кажа трэці. — Што, думаеце, вашыя бацькі, якія замаўкаюць і мяняюць тэму, калі вы расказваеце ім пра Курапаты, нічога ня ведаюць? Ці што ўсе тыя спажыўцы сеткавых крамаў нічога ня чулі пра курапацкія магілы? Яны чулі, яны ведаюць, але яны ня хочуць чуць і ведаць, бо хто раз прамовіць тое слова: Ку-ра-па-ты – ужо ніколі ня будзе шчасьлівым спажыўцом. А навошта псаваць жыцьцё сабе і дзецям дзеля нейкіх магілаў? Дзяржава такіх не трывае. Кожны мае права быць шчасьлівым! І наогул: навошта варушыць мінулае? Памятаць пра Курапаты значыць пасягаць на мір у грамадзтве! А гэта, між іншым, адзінае, што ў нас ёсьць”.

“Ніякага адзінага грамадзтва ў Беларусі няма, — кажа першы. – Мы адзіныя хіба што ў краме “Суседзі”. "Суседзі" – гэта і ёсьць нашая ідэнтычнасьць”.

“Мы атручаныя постмадэрнізмам, — хітае галавой другі. — Яго іранічнасьцю, яго гульнёй, яго вясёлым цынізмам і яго лёгкай жорсткасьцю. У Курапаты не засунеш іронію, з Курапатамі не пагуляеш, не пажартуеш, гэта ж ня столік для слоўнага пінг-понгу. І сучасная літаратура ня ведае, што з гэтым рабіць. Бо па-іншаму яна ня ўмее, у яе не знаходзіцца словаў, яе прыёмы не працуюць.

Як, дарэчы, не працуе і патас старэйшага пакаленьня, якое спрабуе гаварыць як было прынята трыццаць гадоў таму, і спатыкаецца аб уласную фальш. Тут ніякая літаратура не выглядае дарэчы, апрача той, што пісалася забітымі ў Курапатах. Курапаты – гэта трагедыя, а для постмадэрністаў няма ні трагедый, ні камэдый, ні герояў, ні нават аўтара, толькі словы і ніякіх аўтарытэтаў. А старое пакаленьне толькі пра трагедыі і пісала, таму – аскома, аскома, аскома…”

“Які постмадэрнізм? Ён даўно памёр, — сьмяецца трэці. — Курапаты і постпраўда — вось пра што мае сэнс паразважаць. Праўды пра Курапаты ня піша ніхто, бо праўду ствараюць мэдыі, у адпаведнасьці з замовамі тых, хто плаціць, і ў адпаведнасьці з ідэалёгіяй, якую ім сказалі падтрымліваць. Людзі слухаюць прарокаў, палітыкаў-папулістаў, журналістаў, ідэолягаў. І ня могуць разабрацца, дзе ў гэтай гісторыі яны самі. Большасьць лічыць, што ў Курапатах ляжаць выключна беларусы і выключна змагары супраць бальшавікоў. А там яшчэ і яўрэі, расейцы, палякі… Камуністы, камсамольцы… Нязручная тэма”.

“А чаму ты пішаш пра гэта зараз? – зьвяртаюцца яны раптам да мяне, усе трое. – Прызнайся, ты проста ўражаны тым, як арганізавалі тую Ноч расстраляных паэтаў. Яшчэ калі толькі з машыны выйшаў і зрабіў крок у тую цемру і чырвань, ты ўжо быў крануты, ты адчуў сувязь з тымі магіламі. Ты проста ўдзячны, па-дурному ўдзячны за гэта… А можа, ты проста хочаш апраўдацца?”

І тут я выключаю іх, усіх трох. Бо падыходзіць мая чарга. Чарга плаціць.

Вам можа спадабацца