Што рабіць з сэрцам, калі яно лішняе

Рознае

Што рабіць з сэрцам, калі яно лішняе

Выданне, якое аглядаецца:

Мойшэ Кульбак. “Мэсія з роду Эфраіма”. Раман. Пераклад з ідышу Сяргея Шупы. Выдавецтва “Вясна”, Прага. Выдавецтва “Янушкевіч”, Менск. 2019. 190 ст.

Я іду па менскім праспэкце Незалежнасьці ад ГУМу паўз будынак КДБ, за маёй сьпінай – пацёрты чорны заплечнік, у заплечніку – невялікая, сьвежавыдадзеная зялёная кніжка. Зіма; заплечнік амаль пусты, кніжка б’ецца ў ім, нібы маленькае сэрца.

Калі я быў зусім малады, праспэкт аднойчы перастаў быць Ленінскім, а зрабіўся Францішка Скарыны. У тыя часы я абсалютна нічога ня ведаў пра аўтара зялёнай кніжкі і яе будучага перакладчыка, мову ідыш лічыў амаль мітычнай і ўжо ж дакладна не датычнай ні майго Менску, ні маёй Беларусі…

Дый наогул: я лічыў беларускім толькі тое, што напісана або прамоўлена па-беларуску.

Я быў беларускі нацыяналіст, але ўкладваў у гэтыя словы крыху іншае, чым цяпер.

Праўда, і тады, і цяпер я думаў пра незалежнасьць. Тады – пра тое, які цудоўны ў яе сэнс.

Цяпер – пра тое, колькі ў яе розных сэнсаў. Складаных, балючых, прыгожых – і трагічных.       

Незалежнасьць – гэта вяртаньне. Вяртаньне да сябе, вяртаньне свайго, вяртаньне вартага. Незалежнасьць – гэта яшчэ і прызнаньне таго, што твая краіна ніколі не была раем на зямлі, а твой горад мог ня толькі натхняць, але й забіваць. Але гэта твая краіна. Гэта твой горад. Твой лёс. Горад ня толькі тайнай паліцыі, але і вялікіх паэтаў. Горад, які памятае ўсе галасы, але маўчыць. Горад-турма, горад-забойца. Горад-прывід, горад-цень. Горад розных моваў, кожная зь якіх расказвала яго гісторыю на свой лад. Краіна з рознымі імёнамі, кожнае зь якіх – сапраўднае.

Менск.

Райсн.

Беларусь.

Краіна-кніга. Краіна, якую чытаць-не перачытаць. 

Некалькі гадоў таму перакладчык Сяргей Шупа ўзяўся за вялікую справу, якая ад самага пачатку не выглядала ані лёгкай, ані ўдзячнай, ані адпаведнай уяўнаму масаваму запатрабаваньню.

Вярнуць беларускай літаратуры і яе нешматлікаму сучаснаму чытачу забітага бальшавікамі і забытага баязьлівай большасьцю ідышамоўнага пісьменьніка Мойшэ Кульбака.

І вось у 2018-м у праскім выдавецтве “Вясна” выйшаў “маленькі раман” Кульбака “Панядзелак”, а цяпер, на Каляды, зьявілася ўжо другая кніжка, у супрацы зь менскім выдавецтвам “Янушкевіч”:

“Мэсія з роду Эфраіма”.

У кожнага мэсіі – свае, асаблівыя стасункі з геаграфіяй. Мэсія прыходзіць у цэлы сьвет, але чакаюць яго ў кожным месцы і мястэчку асобна. Таму варта трохі сказаць пра геаграфію кульбакаўскай творчасьці.

На жыцьцёвай мапе Кульбака выразна праступаюць чатыры пункты, чатыры эўрапейскія гарады. Правінцыйная і страшэнна цікавая Смаргонь, дзе ён нарадзіўся (ну, цяпер не такая ўжо й правінцыйная, бо дзякуючы Тані Скарынкінай гэта адно зь месцаў дзеяньня сучаснай беларускай літаратуры). Вільня, дзе Кульбака напаткала першая, прыжыцьцёвая слава і дзе яго, між іншым, абралі прэзыдэнтам ідыскага ПЭН-клюбу. Бэрлін 20-х,  культурная сталіца сьвету, па вуліцах якога Кульбак хадзіў побач з Набокавым і Дзёблінам. Менск, у якім Кульбак кароткі час жыў падчас першай сусьветнай вайны і куды пераехаў ў 1928-м, ужо назаўсёды.

Той Менск, у якім яго забілі ў 1937-м. Месца сьмерці, места сораму. Наш горад.

У першай кнізе кульбакавай сэрыі, рамане “Панядзелак”, дзеяньне адбываецца акурат у горадзе – у якім, хто ведае, назва там ня згадваецца.

Можа, у Менску. А можа і не.

А вось падзеі “Мэсіі з роду Эфраіма” разгортваюцца ў, здаецца, і цяпер вельмі пазнавальнай дзякуючы літаратуры паўночна-заходняй старой Беларусі-Райсн: тут лясы, і млыны, і мястэчкі, і маёнткі-палацы…

Беларускамоўная літаратура па традыцыі апявала ўсё гэта на рэалістычна-рамантычны лад. Мойшэ Кульбак на ідыш робіць тое, на што беларуская літаратура не наважылася б, дый на той час і не змагла б:

ён піша пра гэта, узброены мадэрнісцкім інструмэнтам, містыкай і моднай філязофіяй, а найперш – мовай.

Мовай, ужо цалкам сфармаванай і гатовай да экспэрымэнту, наладжанай пад тое, каб рэзаць сваёй выразнасьцю любую рэчаіснасьць, нават такую, далёкую ад мадэрну, як сьвет беларускіх яўрэяў пачатку ХХ стагодзьдзя. Мовай і тым адмысловым вар’яцтвам, якое жывіла эўрапейскі мадэрнізм і ажывіла сусьветную літаратуру.

Нібы Джойс, Кульбак піша пра малое, каб напісаць пра цэлы космас. У ягоным сьвеце жывуць сьвятыя вар’яты, і высьвятляецца, што іхныя беспакойныя блуканьні і дзіўныя размовы маюць у сабе штосьці такое важнае, што толькі ідучы за імі і слухаючы, можна не змарнаваць сябе пустатою. 

“Жыў сабе млынар у зямлі беларускай.

Жонка ягоная памерла, а сына аддалі ў салдаты.

Млын зарос імхамі і зельлем…

Усё навокал запусьцела…

…Ня ведаў млынар, за што яму ўзяцца.

Зайшоў ён у хлеў і ўбачыў, што засталася ў яго адна кароўка.

І тады сеў ён ад вялікай самоты на парозе сваёй хаты і горка расплакаўся.

…Звалі яго рэб Бэня”.

Вось так, падманліва-проста, як прыпавесьць, пачынаецца раман. Па-народнаму.

А далей – далей Кульбак запрашае нас далучыцца да незвычайнай кампаніі, у якой кожны выклікае усьмешку й спагаду, а пасьля – павагу, а пасьля – недаўменьне, а пасьля – страх і вусьціш…

Рэб Бэня, хтанічны Сімха Плахта, вясёлы фрык Гімпэлэ (які падазрона нагадвае аўтара), самотная кароўка…

Што зь імі адбываецца, што за сіла згуртавала іх і кінула разам у нейкі містычны вір? Яны й самі ня ведаюць, але – жывуць. Жывуць у гразі і ў золаце, а дзе тут гразь, дзе золата, не разьбярэш. Толькі таемныя праведнікі ведаюць, страшныя вестуны.

Пра што гэтая кніга? Я ня ведаю. Думаю, і аўтар ня ведаў, пра што. Мадэрністы неахвотна задаюць сабе такія прамыя пытаньні. Гэтая кніга пра тое, як. І каштоўная яны перадусім гэтым “як” – ня менш, чым блізкім нам “дзе”. “Ня даць, але забраць Тору”, загадкава цытуе гэты раман. І забірае ў наіўных звычныя законы чытаньня.  

Гэтую кнігу можна чытаць па-рознаму. Можна разьбірацца, што тут са сьвятых тэкстаў і яўрэйскага фальклёру, злучаць між сабой дрот складаных алюзій, каб тэкст асьвяціла лямпачка хоць нейкай рацыянальнай веды. Можна чытаць яе як сапраўдную прыпавесьць і знайсьці ў ёй запаветную мудрасьць (хоць гэта, здаецца, гэта лоўка пастаўленая пастка, частка аўтарскай гульні). Можна і варта чытаць яе, зазіраючы ў камэнтары – бо ня ведаючы, напрыклад, хто такія “ламэдвоўнікі”, ты будзеш чытаць яе з сорамам за ўласнае невуцтва. Я б і не здагадаўся, што мэсія з роду Эфраіма – гэта той няшчасны мэсія, якому выпадзе прыйсьці перад прыходам вялікага і жорсткага Мэсіі з роду Давідавага, і ўсё, так бы мовіць, падрыхтаваць. І не адкруціцца яму, з роду Эфраіма, ад сваёй місіі. Ёсьць тут і Ліліт, і кабалісты, і дзесяць сфэр… Ёсьць тут і сюжэт з паваротамі. Ёсьць і этнаграфія.

Але можна (і варта!) чытаць “Мэсію” як паэзію. Проста аддацца словам – бо гэты раман насамрэч: вялікая паэма, ад якой адчуваеш той самы магічны халадок у хрыбетніку. Можна проста пражыць гэтую кніжку ў яе паэтычным рытме – ён тут бездакорны. І падзякаваць перакладчыку за тое, што змог перадаць унутранае біцьцё гэтай паэзіі па-беларуску. Улічваючы, якая велізарная задача перад ім стаяла – бо напісана ўсё гэта было амаль сто гадоў таму на мове, якая цяпер лічыцца паўмёртвай.

Дарэчы, рымаваныя вершы, што напявае Гімпэлэ ў рамане, пераклаў Андрэй Хадановіч.

А вось – верш нерымаваны, малітва, якая праходзіць скрозь усю кнігу:

Малітва бедняка ў затаеньні.

Перад Богам ён раскрывае сваё сэрца.

Чаму мы так пакутуем, Божа!

Дзе я стаю, там мяне занадта,

І дзе я іду, я нясу з сабою пах цемры.

Я зайздрошчу птушцы, бо ёй лепей, чым нам,

І гліне, бо ёй лепей, чым усім.

Што мне рабіць з маёю рукою, якая мне – лішняя,

І з сэрцам, якое мне – лішняе?

У кожнай кнізе рана ці позна надыходзіць момант, калі чытач пазнае сябе. Я – пазнаў вось тут. І ня толькі сябе – пазнаў увадначасьсе тысячы знаёмых і незнаёмых людзей. Паэтаў, чытачоў, праведнікаў і грэшнікаў, беларусаў, яўрэяў, ня важна… Ня важна… 

Здаецца, пра гэта і кніжка.

Добра, што Мойшэ Кульбак паціху робіцца культавым аўтарам. Культавым для таго кола, якое разумее, культавым для тых, хто ведае, а хоча ведаць яшчэ больш. Страшна, які доўгі час спатрэбіўся ягоным кнігам, каб зноў патрапіць на Радзіму. Велічна, што Мойшэ Кульбак зноў робіцца беларускім.

Зрэшты, гэтая зіма – не пра веліч.

Я іду па праспэкце Незалежнасьці, ад ГУМу да КДБ, я іду там, дзе хадзіў некалі аўтар той самай зялёнай кніжкі, што б’ецца ў маім заплечніку, нібы нешта важнае і ня выказанае. Мне крыху больш, чым было гэтаму дзіўнаму аўтару ў 1937. Можна сказаць, мы зь ім у гэты момант прыкладна аднаго ўзросту. Я думаю пра незалежнасьць, пра Каляды, пра кніжку ў заплечніку. І пра тое, што хутка ў Менск прыедуць яе перакладчык і выдавец. Таму, напэўна, трэба запрасіць вас на прэзэнтацыю.

20 сьнежня, кнігарня “Сьветач”, 19.00. Менск, Беларусь, Райсн. Сусьвет. Космас.