Залацінкі заўваг, або Як папраўлялі маю беларускую мову

Рознае

Залацінкі заўваг, або Як папраўлялі маю беларускую мову

Нішто так не насцярожвае чалавека, як ацэньванне ягонага маўлення. Нават, калі ты выкажаш камплімент, чалавек насцярожыцца, не адразу зразумее, чаго ты ад яго хочаш.

За апошнія два месяцы ўзнік інтарэс да этыкі моўных заўваг. У Фэйсбуку з’явіліся нават дзве апытанкі:

«Як вы ставіцеся да папраўлення трэцяй асобай памылак у вашым маўленні (вусным ці пісьмовым) на беларускай мове?»

«Ці выпраўлялі Вашу беларускую мову?»

і адно абмеркаванне:

«Якія формы заўваг і падказак для вас спрыяльныя? Якія толькі шкодзяць?»

Наколькі гэта этычна крытыкаваць маўленне, калі чалавек заняты сваёй тэмай і не просіць, каб ты яго папраўляў? Што ж, мушу прызнацца, час ад часу папраўляю, у размове, у сацыяльных сетках. Як мне здаецца, не вельмі часта, але апошнім часам ні за кім іншым падобнага не заўважаю. (Ёсць, праўда, адзін выпадак, але пра яго пазней.) Папраўляю ахвотна і нават не каюся. Бачу ў гэтым сваю місію: данесці тое, што мне перадалі людзі, што я здабыў шматгадоваю працаю. Калі не пісаць пра мову, то і няма сэнсу марнаваць час у тых сацыяльных сетках, нічога каштоўнага там не знойдзеш, толькі нервы папсуеш. Дый сама форма маўлення мне нашмат цікавейшая за якую хоця тэму абмеркавання.

А каб мае сябры і суразмоўцы ведалі, што я маю «дасье» – асобны файл, куды выпісваю тыповыя абмылы, то, напэўна жахнуліся б ці пакрыўдзіліся. Гэта не кампрамат, гэта мой прыватны маніторынг сучаснага маўлення, не вельмі падрабязны, але мэтны. І, падкрэслю, папраўляю я найбольш тых, ад каго чакаю бездакорнай беларускай мовы. За апошні год так даняў аднаго пісьменніка, што той пажаліўся: «Ты ўжо пад лупаю мае творы вывучаеш». Але даняў, бо бачу ў ім аднадумцу, ці не адзінага сучаснага пісьменніка, які яшчэ дбае пра сваю мову. Таму я і працытаваў яму ягонага земляка Сімяона Полацкага ў сваё апраўданне:

«Пресаждение кореней и пренесение семен богодухновенноцветородных содею, – не скудость убо исполняя, но богатому богатство прилагая, занеже имущему дается».

Менавіта такімі людзьмі спадзяюся быць пачутым. Іншых даймаю радзей. Ну, калі ўжо зусім нешта кідаецца ў вочы. А безнадзейных – наагул не чапаю.

Зрэшты, этычны момант мяне мала цікавіць. Як беларускамоўная асоба я гадаваўся і сталеў у г. зв. нефармальных суполках. Мы ведалі, што мы ўсе, і народжаныя ў горадзе, і народжаныя ў вёсцы, недасканала валодаем беларускаю моваю, і каб дасканала ёю авалодаць, трэба вучыцца. У нас было прынята: папраўляем адно аднога і разам вучымся. Ці, як казалі даўней на лаціне: docendo discimus – ‘вучачы вучымся’. Для нас мова была важнейшая за нашу прыватную ягамосць. І адплатаю было тое, што мы рабіліся толькі дасканалейшымі – мова плаціла за любасць да яе, за адданасць, плаціла шчыра, як магла.

Што да мяне самога, то папраўлялі мяне рэдка, найчасцей у тыя часы, калі я быў яшчэ студэнтам, паэтам-пачаткоўцам. Можа, таму, што ў мяне была добрая база, веданне жывой народнай гаворкі. Можа, таму, што я стараўся, рос, як мог. Папраўлялі спакойна, калі не сказаць, далікатна. І амаль кожную паправу я помню дагэтуль (як помню і тое, хто які, калі і пры якіх абставінах расказаў мне анекдот). І не проста помню, а амаль кожная заўвага ўрэзалася ў памяць як цудоўная прыгода і падзея пазнання беларускае мовы. Нішто не нашу ў сваім сэрцы з такой удзячнасцю, як тыя залацінкі заўваг, якія паступова склаліся ў скарб. Гэта маё найбольшае багацце. Тое, што я пачуў, і тое, што я прачытаў пра беларускую мову.

Сёння я падзялюся толькі тым, што чуў, і ўспомню з удзячнасцю людзей, якім абавязаны сваімі ведамі. А калі не ведамі, то роздумам над моваю. Можа, гэтыя ўспаміны будуць крыху хаатычныя, што ж, інакш і быць не магло. І заўвагі, і іх змест ніхто не планаваў.

Анатоль Клышка, з ім я працаваў у 1988 г. у Дзятлаве цэлы тыдзень, разам жылі ў гатэлі. Не помню, пры якіх абставінах, ён мне нагадаў, што па-беларуску падлогу малююць, а яйкі і валасы – фарбуюць. Толькі дзякуючы яму я ўспомніў, што якраз так у нас і было, дзед маляваў падлогу, хату, а баба фарбавала яйкі на Вялікдзень. Гэтае адрозненне, між іншым, фіксуецца і ў «Руска-беларускім слоўніку». Але дагэтуль пра яго мала хто ведае і мала рупіцца. Мала хто ведае, што маляваць – гэта ‘намазваць фарбаю’, а фарбаваць – ‘насычаць фарбаю’. Між іншым, нават у рускай мове ёсць аналагічнае адрозненне ў найменнях – маляр і красильщик.

А яшчэ, помню, мы абмяркоўвалі вершы Анатоля Сыса, і тады Анатоль Канстанцінавіч навучыў мяне, што трэба адрозніваць ступені параўнання прыметнікаў (шырэйшы) і прыслоўяў (шырэй), не блытаць адно з другім. Дарэчы, не ўва ўсіх гаворках так, як у літаратурнай мове, прыкладам, у нас гаварылі шыршы (як вучыў Ян Станкевіч), а ў некаторых гаворках прыметнікі, як і прыслоўі, маюць форму шырэй.

Алесь Асташонак, з ім я таксама працаваў у 1988 г., толькі ў Слоніме, на пару месяцаў раней. Ён упершыню заўважыў мне, што з прыназоўнікам па ўжываецца месны, а не давальны склон, потым я пра гэта не раз чытаў, а тады паправіў радок верша: Я жыў па іншаму гадзінніку…Там жыў па іншым я гадзінніку… Гэта быў верш «Дождж»:

Пакой як восеньскі абшар.

Там жыў па іншым я гадзінніку,

і жыхароў не заўважаў,

і сніў сяброў сваіх адзіных.

Папраўлены радок стаў менш мілагучным, затое больш сэнсоўным.

У цэлым Асташонак ведаў беларускую мову не лепш за мяне. Гэта я зразумеў, калі ён задаў мне адно дзіўнае пытанне:

– А формы меснага склону ў палёх, на сталох існавалі, ці іх прыдумаў Тарашкевіч?

З маленства я ведаў толькі такія формы, таму вельмі здзівіўся пытанню.

Але Асташонак меў большы досвед, чым я, і мне было чаго павучыцца ў яго, за што і ўдзячны.

Дарэчы, месны склон множнага ліку з канчаткам -ох і давальны склон множнага ліку з канчаткам -ом (каму? братом) у назоўніках мужчынскага і ніякага роду, паводле сведчання Міколы Янкоўскага (у нас ён выкладаў фальклор), пашыраны быў нават у Глускім раёне, не толькі ў нас у Лідскім.

Данута Бічэль была для мяне і маіх сяброў-паэтаў рупліваю апякункаю, духоўнаю маці. Яна ўласнымі рукамі набрала на машынцы мой першы зборнік вершаў «Ноч», зрабіла нямала карысных заўваг. І ў той жа час я ніколі не адчуваў з яе боку эстэтычнага дыктату. Апрача ўсяго іншага, успамінаюцца і некаторыя моўныя заўвагі. Менавіта Данута Янаўна навучыла мяне, што ў беларускай мове пры колькасных лічэбніках ужываецца не родны склон, а назоўны – не дзве белых, а дзве белыя. Праўда, у вершы дасканала выправіць не ўдалося, давялося «падцяць» прыметнік:

Цябе не пазна́ю, мой краю,

тут б’юцца за тошчы мех,

тры гусі ў небе лятаюць,

дзве белы, адна – як снег.

А ў сучасным маўленні гэтая абмыла такая пашыраная (нават сярод знаўцаў), што няма рады. Проста роспач бярэ!

А яшчэ Данута Янаўна падказала мне, што ў жывой народнай мове слова трава не ўжываецца ў множным ліку, і пісаць у вершы тра́вы (як у расейскім шлягеры) не вельмі хораша.

З яе падачы я памяняў і слова друг на сябар:

Дзе весяляцца, ты сур’ёзны,

насмешнік, сябар мой Сакрат.

Памяняў пасля таго, як яна паставіла мяне ў тупік пытаннем:

– А як будзе ў множным ліку? «Друззя»?

Перад домам Дануты Бічэль у час дабрачынных гастроляў Віцебскага драматычнага тэатру імя Якуба Коласа ў Горадне. Чэрвень 1988 г. 
Справа налева: Сяржук Сокалаў-Воюш, Данута Бічэль, Юрась Пацюпа, Пятро Ламан, Ларыса Малашэня, Валеры Мазынскі, Тацяна Мархель, Зміцер Кісель. Злева направа: Алесь Мінін, Ірына Жарнасек, Алесь Аўчыннікаў, Мікола Таранда. Здымак Міколы Таранды.

Юрка Голуб, здаецца, не рабіў мне моўных заўваг, але адзін ягоны паэтычны закід не магу не ўспомніць. Калі я параўнаў світанак з «крылом фламінга», ён насмешліва запытаўся:

– І дзе ты бачыў у Беларусі фламінга?

Тады мне сорамна стала за сваю саладжавую метафару.

Надзея Артымовіч, часам прыязджала з Беласточчыны і спынялася ў Дануты Бічэль. Аднаго разу ў адной дыскусіі пра мову яна сказала:

– Дык жа знаць і ведаць, здаецца, маюць розныя значэнні…

З таго моманту я стаў думаць над гэтымі словамі і дбаў пра дарэчнасць іх ужывання.

Алесь Аўчыннікаў, выдатны гарадзенскі мастак-графік, быў не толькі маім старэйшым сябрам з 1986 г., але і настаўнікам, правадніком у Беларушчыну. Нікому іншаму я гэтулькі не абавязаны, як яму. Ён шмат мяне папраўляў, амаль рэгулярна, усяго і не ўспомніш. Часам я адмахваўся ад ягоных заўваг, як ад нечага несур’ёзнага, але нешта такі засвоілася. Прыкладам, ён заўжды папраўляў маё ўсё ж такі на ўсё ж. Урэшце я засвоіў ягонае ўсё ж, а потым дапоўніў яго сваім усё-ткі.

Дзякуючы Алесю я стаў ужываць лёт заміж палёт, хоць не адмаўляю і апошняга, стаў часцей карыстацца словамі шмат і шматлікія, а радзей – многа і многія, дый у нас на Лідчыне менавіта шмат панавала.

Тады я не паслухаў, а потым пераканаўся, Алесь меў рацыю, што па-беларуску ліст, а не пісьмо. Слова пісьмо таксама беларускае, але яго трэба ўжываць у іншым значэнні, прыкладам, Святое Пісьмо (як у Скарыны), а не Священное Писание. Зрэшты, і пісанне – таксама наша слова, але абазначае яно працэс пісання, а не кнігу, не прадукт пісання.

Ад Алеся я пачуў упершыню і слова кружэлка – так ён пераправіў маё пласцінка (у нас, на Лідчыне, дарэчы, гаварылі плыта). Пра кружэлку ён рэгулярна нагадваў, потым падараваў амаль усю сваю калекцыю вінілу, таму назаўжды слова кружэлка асацыюецца ў мяне з Алесевай асобаю.

Не ўсе ягоныя заўвагі і ўжываныя ім словы я ўспрымаў, прыкладам, не стаў у вершы папраўляць снегіры на гілі:

што яблык – здаровае сонца

вісяць снегіры

Сёння я паправіў бы на снегуры, але гіль для мяне – гэта авадзень, менавіта ў такім значэнні апошняе слова ўжываецца на Лідчыне.

Не стаў я папраўляць і пажылы́ на паджы́лы згодна з Алесевай парадаю, хоць, можа, ён і меў рацыю:

Суш. Тугая спёка. Лебяда

узышла над чэзлаю травою.

За хлявамі курыца кудахча.

Пажылое лета над зямлёю.

І вельмі смяяўся я, калі чуў ад Алеся тэлебачар, не ведаю, ці ўсур’ёз ён так гаварыў, ці жартам… Зрэшты, я і гібрыд тэлебачанне не надта шаную, ужываю тэлевізія і тэлевізар.

Не ўсе заўвагі і парады, пачутыя сярод «нефармалаў», можна асацыяваць з канкрэтнаю асобаю. Менавіта ў «нефармальных» асяродках я засвоіў паседжанне (а не пасяджэнне), складкі (а не ўзносы), вітальня, пачакальня, сябра (партыі), і нават лядоўня, якое ведаў з маленства, але ў іншым значэнні. А яшчэ тады было моднае слова цыдулка заміж запіска. Між іншым, у «Нашай Долі» і ў «Нашай Ніве» пачатку XX ст. ужывалася пісулька. А вось слова самаход заміж аўтамабіль мне не пайшло, і дарма, вельмі неблагое слоўца.

Анатоль Сыс, насуперак пагалосцы, застаўся ў маёй памяці як вельмі карэктны і далікатны чалавек, часам разважлівы. Можа, таму, што ён даволі зычліва ставіўся да мяне, чым і ганаруся. Сыс любіў паздзекавацца там, дзе адчуваў фальш, бяздарнасць і несапраўднасць. З ягонай заўвагі я засвоіў прыметнік улюбёны заміж любімы.

Як на мой цяперашні розум, то абодва прыметнікі нядобрыя (адно паланізм, а другое – царкоўнаславянізм), лепш, каб у нас прыжылося любляны, сустрэтае мною неяк у Гальяша Леўчыка.

Згодна з Сысовай заўвагай я памяняў у вершы і карычневы на руды́:

Спытайце аб гэтым…

у сабакі з рудымі вачыма.

У нас на Лідчыне ў Дамэйках таксама не ўжывалася такая назва колеру. Не было ні карычневы, ні брунатны. Але не было і руды. Было толькі слова рыжы. І ўсё ж, кабыла рудою быць не магла, таму ў іншым вершы я пакінуў рыжая:

а пад вечар калі месяц у сажалцы

паласкаў пыльныя кашулі аблок

на рыжай кабыле ехаў з работы дзед

Зрэшты, сёння разумею, што ні рудым ні рыжым карычневы не заменіш, як той колер ні называй.

Сяржук Сокалаў-Воюш, як і Сыс, як і Артымовіч, таксама спыняўся ў Дануты Бічэль, калі прыязджаў у Гародню (так мы тады называлі свой горад). Мне запомнілася адна вельмі цікавая і павучальная заўвага ад яго. Пачуўшы слова гасцініца, ён паправіў:

– Не гасцініца, а гатэль.

Я запярэчыў:

– Дык ёсць жа беларускае слова гасцінец! І тое і другое ад госць ‘купец’…

Але Сяржук смагла адбіў маё пярэчанне:

– От хай і будзе ў расейцаў гостиница, а ў нас гасцінец.

Гэтая заўвага была для мяне добраю навукаю яшчэ і ў метадалагічным плане, калі я ведаю, што ў нас ёсць нейкі корань, то гэта не значыць, што з тым коранем мае быць поўнае словаўтваральнае гняздо. Калі ёсць назоўнік глупства, то гэта не апраўдвае ўжыванне прыметніка глупы. Так і хочацца часам сказаць: «От хай і будзе у іх гостиница, а ў нас гасцінец».

Алесь Аркуш, з ім мяне звязвае вельмі многае, пераважна ў літаратурным плане. Алесь не шмат крытыкаваў мае вершы, іх мову, але калі яму нешта не падабалася, то гаварыў проста ў вочы. І, калі мы былі ўвосень 1988 г. на семінары ў Іслачы, то, помню, скрытыкаваў у маім вершы слова вадзіцель і прапанаваў кіроўца. Тут Алесь на сто адсоткаў меў рацыю, але я не паправіў, бо для каларыту соцарту мне было патрэбна савецка-вайсковае адценне.

Таксама яму не спадабалася слова гліст у вершы «Сон пра Маякоўскага»:

Сон

         глістом

                     запаўзае

                                    ў вуха...

Спаміж восенню

                             і зімой

на тым свеце

                       ёсць пара года

                                                анідуху –

і Сусвет ператвараецца

                                      ў ангельскі замок.

Але Алесь так і не ўспомніў, а як жа інакш, калі не гліст.

Крытыкаваў ён і памяншальна-любосныя формы ў адным з маіх санетаў, як неадпаведныя стылю, але я зноў не паслухаўся. Мабыць, тут Алесь меў рацыю, больш, чым у ранейшых выпадках, проста, я паленаваўся папраўляць і знайшоў апраўданне, што, маўляў, хуткасць і памяншэнне аб’ектаў нарастае, таму памяншальныя формы якраз дарэчы:

А мы ўжо за прасцяг імкнемся лёгка,

наскрозь, ад лісціка да матылёчка…

А завершыць гэты кругабег заўваг хачу вось такім памятным эпізодам. Мой дзед, як і баба – мае першыя і асноўныя настаўнікі беларускай мовы. Калі я ўспамінаю, «як трэба», то чую іх галасы, успамінаю, а як бы яны сказалі. Але яны былі простыя беларускія сяляне і нават не ведалі, наколькі дасканала яны ведаюць сваю гаворку.

Мой дзед Браніслаў не быў мовазнаўцам, ён скончыў усяго чатыры класы польскай школы, пра граматыку і лексіку не схільны быў разважаць, але аднаго разу і ён зрабіў мне заўвагу, вартую пісьменніка ці філолага. Пачуўшы ад мяне фразу хаджу на працу, дзед заўважыў:

Хаджу на працу? Ну, гэта ўжо будзе па-польску! Па-беларуску – на работу.

І праўда, ніколі я ў нас такога не чуў. Баба заўсёды гаварыла: Дзед пашоў на работу; Дзед робіць на кубатары – так у нас называлі птушкафабрыку (ад інкубатар). Але яна ж гаварыла: Дзед так цяжанька працуе. Маёй працы ніхто ні відзіць. Тут розніца відавочная, хоць граніца не заўжды і ўлоўліваецца.

З тае пары я не злоўжываю словам праца. Мабыць, дзед больш абвострана ўспрымаў розніцу паміж польскімі выразамі і тутэйшымі, беларускімі. А мы, з нашай універсітэцкай адукацыяй, часам страчваем гэтае адчуванне, «перасалоджваем», «перабеларушваем».

У другой палове 90-х, калі я стаў выкладнікам універсітэту, пісаў артыкулы пра мову ў газеты і часопісы, можна сказаць, вучыў іншых, не пераставаў вучыцца і сам.

Павел Сцяцко, у мяне не выкладаў, але я меў гонар і шчасце працаваць з ім побач, нашы кафедры былі на адным паверсе, праз калідор. Можна бясконца пералічаць, як уплывалі ягоныя кнігі на калег, на студэнтаў, але мне пашчасціла пачуць ад яго і некалькі вусных заўваг. Сёння нават сорамна ўспамінаць, што тады я гэтага не ведаў.

Неяк, прагледзеўшы мой артыкул, Павел Уладзімеравіч спытаў:

– А чаму ты пішаш латынь? Гэта расейская форма, па-беларуску – лаціна. – а потым дадаў. – І з’яўляецца не варта ўжываць, лепш ёсць, гэта

Прызнаюся, у зман мяне ўвялі цвёрдае [т] у слове латынь і мяккае [ц’] у слове лаціна. Але я хуценька пераправіў усё, як раіў прафесар.

Бальшыня парад ад Паўла Сцяцка даходзіла да мяне праз ягоных вучняў яшчэ да таго, як парады з’яўляліся ў друку. Калі слова мажлівы я назваў паланізмам, Сцяцкоў калега адразу запярэчыў, што якраз магчымы мае неўласцівы беларускай мове царкоўнаславянскі суфікс. Я разважыў – і праўда, у слове мажлівы абсалютна натуральная для беларускай мовы мадэль, нічога польскага. З тае пары толькі гэтую версію і ўжываю.

Менавіта ад Сцяцковых вучняў я даведаўся, што дзеяслоў атрымліваць мае нехарактэрны для дзеясловаў такога тыпу фармант -ліваць, таму трэба атрымваць ці атрымоўваць. Што слова знешні – гэта сапсаваны русіцызм внешний, а па-беларуску – вонкавы, што накірунак – гэта гібрыд нашага кірунак і ўкраінізму напрамак, што скрозь – гэта тое самае, што па-расейску сплошь, а расейскае сквозь у нас – праз, што ў слове ўзровень прыстаўка уз- невядома адкуль узялася, і трэба – ровень.

Пра суфікс -шчык у Паўла Сцяцка напісана мала, але менавіта ад яго пачалося маё негатыўнае стаўленне да гэтага суфікса. І нездарма, – пазней усё пацвердзілася. Гістарычна, фактамі мовы, працамі Яна Станкевіча.

А адзін з Сцяцковых вучняў наракаў на форму ільду ў адным з маіх вершаў, маўляў, трэба лёду. Але тут я не пагадзіўся:

…няхай няма ні сэнсу, ні свабоды –

ёсць позірк у самотную ваду,

ёсць у вадзе, як памяць рэха, воды

і шлях птушыны праз вякі ільду.

Хоць у нас на Лідчыне, і праўда, ніколі не гаварылі ільду, толькі лёду.

Аляксей Пяткевіч – мой навуковы кіраўнік, літаратуразнаўца, пытаннямі мовы адумысна не займаўся, але павучыцца ў яго было чаго. З ягоных заўваг мне запомнілася тое, што не трэба блытаць словы інтарэс і цікавасць. На жаль, першае слова амаль знікла з сучаснага узусу.

Менавіта Аляксей Міхайлавіч звярнуў маю ўвагу і на адрозненне слоў страціць і згубіць. Страціць можна нешта адцягненае – сумленне, памяць, а згубіць – нешта канкрэтнае, грошы, шапку. Зрэшты, адрозненне гэтае ўзгляднае і мае шмат выняткаў.

Ці не Аляксей Міхайлавіч звярнуў маю ўвагу і на тое, што традыцыйна ў беларускай мове ўжывалася слова люд, людства, а не народ. Таму я стаў больш асцярожна карыстацца апошнім словам. Вядома, пра неўжыванне яго гаворкі не вялося.

Уладзімер Хільмановіч – мой сябар, калега, з ім мы абмеркавалі не адно моўнае пытанне, асабліва ў 2002 г., калі рыхтавалі бюлетэнь «Свой лад» і рабілі Шчэцінскія зборнікі. Якраз дзякуючы яму шмат якія мае моўныя рэкамендацыі пайшлі ў свет. Але не толькі ён ад мяне пераймаў, я ад яго – таксама вучыўся. Неяк Уладзь запытаўся:

– А як правільна, браць удзел / узяць удзел ці прымаць удзел / прыняць удзел?

Дагэтуль я не задумваўся над розніцаю, а тут задумаўся. Разам мы змеркавалі, што такі лепш будзе першая версія – браць удзел / узяць удзел. Пазней у мяне была цікавая спрэчка на гэтую тэму з галоўным рэдактарам часопіса «Роднае слова».

Міхась Шавыркін, першы галоўны рэдактар «Роднага слова», быў перакананы, быццам браць удзел і прымаць удзел не адно і тое самае, маўляў, «узяць удзел» – беспасярэдне займацца справаю, а «прыняць» – гэта далучыцца да справы. Такое «тонкае» адрозненне, як на маю думку, лішняе, і толькі заблытвае, а ўрэшце вядзе да таго, што пераможа горшая, зрусіфікаваная версія. Дый ніводная мова не практыкуе такога адрознення.

А калі ў 2007 г. мы сталі разам працаваць у выдавецтве «Мастацкая літаратура», Міхась Мікалаевіч увесь час папраўляў у мяне слова пазнанне на «спазнанне». Аднак і тут я з ім катэгарычна не пагаджаўся. Ён казаў, маўляў, пазнаць – гэта ‘пазнаць у твар’, а навуку – спазнаюць. А я даводзіў, што спазнаць – гэта нешта ‘зведаць’, ‘пакаштаваць’, а навуку не каштуюць, не зведваюць, а пазнаюць доўга, заглыбляюцца ў яе. Што, маўляў, і Ян Станкевіч так падаваў у сваім слоўніку. Ды нават Стары Улас пісаў:

На свеце многа наракання

Ды многа слёз і многа бед,

Але, як кажа нам пазнанне,

Вядзецца гэта з даўных лет.

Цікава, што ў студэнцкія гады мне таксама здавалася, быццам па-беларуску трэба спазнанне. Адкуль такое нутраное перакананне ўзялося – не ведаю. І не ведаю, калі і чаму яно выправілася на пазнанне, проста, не заўважыў. Гэта вельмі цікавы псіхалагічны момант, мабыць, шмат якія нашы ўяўленні пра мову складваюцца стыхійна, як вынік пэўнага «раскладу сілаў», ступені заглыблення ў моўную праблематыку.

Андрэй Федарэнка – з ім я не шмат бачыўся, яшчэ менш гутарыў, але аднаго разу, за размоваю ў кавярні (здаецца, тады Андрэй працаваў у часопісе «Полымя») ён у мяне запытаўся:

– Юрась, а чаму ўсе пішуць скраў, па-беларуску ж – украў?

Ведама, украў! Так гавораць і на ягонай Мазыршчыне, і на маёй Лідчыне.

І тут я схамянуўся. Сустракаў я ў прэсе тое скрасці, і не адзін раз, але мне здавалася, быццам тут даўнімаецца іншае значэнне, блізкае да расейскага похитил, ажно – не, гэта, як выявілася, прэтэндэнт на тое, каб заступіць традыцыйнае беларускае ўкрасці.

З тае пары я скоса пазіраю на гэтае «скрасці»… «скраў»… Можна сказаць, Федарэнка раскрыў мне вочы на тое, што я ведаў сам.

Анатоль Верабей неяк на Купалаўскіх чытаннях, здаецца, у 2004 г., падышоў да мяне і спытаў:

– А чаму Вы ў сваім дакладзе ўжываеце агульнае месца, а не агульная мясціна?

Спрабаваў я потым пакары́ставаць ягоную параду, але, па-праўдзе сказаць, да гэтай пары не ведаю, ці слушная яна. Баюся, што не, і ўсё ж, падумаць было над чым. За гэта і ўдзячны.

Арсень Ліс – сустрэча і знаёмства з ім былі важнай падзеяй у маім жыцці, хоць пазнаёміліся мы аж у 2013 г., разам працавалі, таму бачыліся па некалькі разоў на тыдзень недзе на працягу трох-чатырох гадоў. Арсень Сяргеевіч мяне не папраўляў, дый я на той час ужо не быў пачаткоўцам. Але мы шмат гутарылі, у тым ліку і пра мову. І мой старэйшы калега часам наракаў, што ў сучасным маўленні шмат завялося паланізмаў. Я прасіў, каб ён запісаў, што лічыць паланізмамі, але да запісаў так і не дайшло. Затое я даведаўся адну цікавую рэч, Арсень Сяргеевіч неяк сказаў:

– Цяпер усюды пішуць «народзіны», не ведаю, адкуль гэтае слова ўзялося, але ў жывой мове, у фальклоры мне яно ніколі не сустракалася. Па-беларуску заўсёды было нарадзі́ны.

Я не стаў спраўджваць рацыю, палічыў, што Лісава заўвага вартая даверу. І, калі мо’ хто заўважыў, цяпер усіх віншую толькі з нарадзінамі, а не з «народзінамі».

Як пчала збірае мёд, так збіраюцца нашы веды пра мову. Ніхто не нараджаецца з гатовымі ведамі, і толькі пыхлівы дурань можа адштурхоўваць той скарб, які гатовым даецца ў рукі.

Праўда, Платон вучыў, што нашы веды – гэта ўспамінанне таго, што наша душа ведала яшчэ да нараджэння. І ў гэтым таксама ёсць свая праўда. Чытач мог заўважыць, ладная палова заўваг стала для мяне не адкрыццём, а распамінаннем даўно вядомага, таго, што было закладзена з маленства. Часам каналы памяці забіваюцца непатрэбнымі ўплывамі, і трэба толькі разгрэбці завалы, каб дакапацца да праўды.

Пад канец можна запытацца, а як жа мае заўвагі ўспрымаюцца людзьмі?

На дзіва прыхільна і зычліва. Праўда, пару разоў было крыху крыўдна мне. Крыўдна не за сябе, а за мову.

Адзін раз такое было, калі цікавая і ўдумлівая пісьменніца не хацела адмовіцца ад русіцызму шчоўкаць на карысць беларускіх гукаперайманняў пстрыкаць і ляскаць.

А другі раз было, калі не менш разважлівая і талковая суразмоўніца даводзіла, быццам навушнікі можна «апранаць», а не адзяваць.

Якія толькі довады не ішлі ў ход! Хацелася сказаць: ну вось так заўсёды – мы гатовыя выступіць супраць хібаў, калі… гэта не нашыя хібы!

Дык якая ж мараль з гэтых баек? А мараль такая:

– мы, беларусы, не ў той сітуацыі, калі можам дазволіць сабе крыўдзіцца на заўвагі. трэба разумець: заўвагі – гэта не абраза, гэта самапомач.

І тут вельмі важна вытрымаць зычлівы тон. Адзін мой калега рэгулярна крытыкуе незалежныя выданні (дзяржаўныя чамусьці не чапае), але робіць гэта такім тонам, быццам у тых выданнях заселі апошнія нягоднікі, галоўныя русіфікатары.

Ну не ўва ўсіх жа роўныя здольнасці да мовы! І гэта таксама трэба разумець. Нельга кожную абмылу ўзводзіць у статус амаральнасці. Так і запраўды адаб’еш у людзей цікавасць да беларускай мовы.

І таму, калі заміж тлумачэння падымаецца істэрыка вакол хібаў, мне хочацца сказаць: на каго працуеш, шаноўны?

Вам можа спадабацца