Ці ўсё так гладка на шляху аднаўлення дзеяння Канстытуцыі 1994 года

Меркаваньні

Ці ўсё так гладка на шляху аднаўлення дзеяння Канстытуцыі 1994 года

У чым перавага вяртання да Канстытуцыі 1994 года? Відавочна, у тым, што яна валодае належнай легітымнасцю, добра вывучана юрыстамі, якія займаюцца канстытуцыйным правам, і ім вядомыя яе недахопы і вартасці. Да таго ж гэтая Канстытуцыя атрымала адабрэнне аўтарытэтнай Камісіі Савета Еўропы «За дэмакратыю праз права» ці, як яе яшчэ называюць, Венецыянскай камісіі. Аднаўленне Канстытуцыі 1994 года прадухіліць барацьбу амбіцый паміж беларускімі канстытуцыяналістамі: мы не патонем у моры добрых і не вельмі добрых прапаноў і зможам пазбегнуць сітуацыі, калі кожны зацікаўлены бок будзе цягнуць коўдру на сябе. Бо наўрад ці хтосьці за 2-3 месяцы зможа распрацаваць і прапанаваць краіне прымальны новы праект Канстытуцыі. Гэта было б занадта саманадзейна, і гэта, вядома ж, не той выпадак, калі патрэбна спешка.

Але ці ўсё так гладка на шляху аднаўлення дзеяння Канстытуцыі 1994 года? Каб не было абвінавачанняў у замоўчванні праблем, лепш абгаварыць хаця б некаторыя з іх ужо цяпер.

1. Першым падводным каменем, які давядзецца абмінуць, будзе барацьба вакол арт.17 – пра дзяржаўную мову. Канстытуцыя 1994 года абвясціла адзінай дзяржаўнай мовай беларускую мову, у той час як Канстытуцыя 1996 года, улічваючы вынікі рэферэндуму 1995 года, гаворыць аб дзвюх дзяржаўных мовах.

Думаю, што рознагалоссі па гэтым пытанні пераадольныя, бо відавочна, што адноўленая Канстытуцыя 1994 года будзе часовай, і за гэты непрацяглы час страта рускай мовай статусу дзяржаўнай не зможа рэальна адбіцца на жыцці грамадства. А ў абноўленай дэмакратычнай Беларусі гэтая праблема будзе вырашана на рэферэндуме або ў новай Канстытуцыі, прынятай новым складам парламента.

2. Паколькі ў Канстытуцыі 1994 і 1996 гады нічога не гаворыцца пра колеры дзяржаўнага сцяга, то і гэтую праблему таксама можна будзе вырашыць з дапамогай рэферэндуму або адмыслова прынятага закона. Не выключана, што новы склад парламента вырашыць вызначыць колеру сцяга ў адпаведнай артыкуле новай Канстытуцыі. У любым выпадку трэба спыніць пераслед грамадзян за выкарыстанне бел-чырвона-белага сцяга.

3. Ахілесавай пятой Канстытуцыі 1994 года з'яўляецца пункт 1 артыкула 100, які абвяшчае, што "прэзідэнт прымае меры па ахове суверэнітэту, нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці Рэспублікі Беларусь, забеспячэнні палітычнай і эканамічнай стабільнасці, захаванні правоў і свабод грамадзян". Калі ўлічыць, што пункт 2 гэтага артыкула надзяляе прэзідэнта правам кіраваць сістэмай органаў выканаўчай улады, то з упэўненасцю можна гаварыць аб наяўнасці ў прэзідэнта «царскіх паўнамоцтваў». Гэта непазбежна вядзе да злому сістэмы стрымак і проціваг, дысбалансу паміж заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінамі ўлады. Выканаўчая ўлада пры гэтым пачынае паступова прысвойваць сабе паўнамоцтвы іншых галін улады, пакуль не падпарадкуе іх сабе цалкам, што азначае ўсталяванне аўтарытарнага рэжыму. Менавіта гэта і адбывалася ў Беларусі з 1994 па 1996 год.

Ці можа гэтая тэндэнцыя паўтарыцца? У прынцыпе, так. Аднак, улічваючы дынаміку развіцця грамадскіх працэсаў, наўрад ці прэзідэнт за такі кароткі тэрмін зможа скарыстацца паўнамоцтвамі, прадугледжанымі Канстытуцыяй 1994 года, тым больш што яны значна меншыя за тыя, якія цяпер мае прэзідэнт па Канстытуцыі 1996 года.

4. Чамусьці ніхто не гаворыць, на аснове якіх заканадаўчых актаў будуць абірацца новыя прэзідэнт і парламент. Пасля аднаўлення шляхам рэферэндуму дзеяння Канстытуцыі 1994 года новы легітымны прэзідэнт, як і новы легітымны склад парламента, можа быць абраны не раней чым праз 70-90 дзён. Пры гэтым асноўнай задачай зноў абранага парламента павінны стаць распрацоўка і прыняцце новай Канстытуцыі, за аснову якой, хутчэй за ўсё, будзе ўзятая Канстытуцыя 1994 года. І тут мы упіраемся ў адну істотную праблему: па якіх законах павінны выбірацца пасля рэферэндуму па Канстытуцыі 1994 года прэзідэнт і дэпутаты Вярхоўнага Савета, каб мець належную легітымнасьць? І калі б адказ на гэтае пытанне залежаў ад мяне, то я б аддаў перавагу Законам "Аб выбарах народных дэпутатаў РБ» ад 29 лістапада 1994 года і «Аб выбарах прэзідэнта РБ» ад 29 сакавіка 1994 года, паколькі яны больш легітымныя і дэмакратычныя, чым Выбарчы кодэкс, хоць, вядома ж, і ў іх ёсць недахопы, часам вельмі істотныя.

5 Якімі б ні былі выбарчыя законы і ўсенародныя галасаванні, грамадству давядзецца вырашаць праблему, звязаную з парадкам фармавання выбарчых камісій, бо менавіта ад іх залежыць аб'ектыўнасць адлюстравання вынікаў народнага волевыяўлення. Велізарную ролю адыгрывае і Цэнтральная камісія па выбарах, якая валодае правам прымаць пастановы нарматыўнага характару, якія аказваюць уплыў на ход выбараў і рэферэндумаў. Не меншае значэнне маюць і ўчастковыя камісіі, якія непасрэдна займаюцца падлікам галасоў і праца якіх павінна праходзіць публічна і адкрыта.

Як тут дасягнуць кансенсусу? Толькі канкурэнтны прынцып фармавання складу выбарчых камісій можа стаць надзейнай перашкодай на шляху фальсіфікацыі вынікаў выбараў. Гэта значыць, кожны з бакоў, якія ўдзельнічаюць у выбарах і якія маюць зарэгістраванага кандыдата ў прэзыдэнты або ў дэпутаты, а таксама палітычныя партыі, якія ўдзельнічаюць у выбарах шляхам вылучэння партыйных спісаў, павінны мець права, незалежна ад волі органаў выканаўчай улады, дэлегаваць у яе склад як мінімум аднаго свайго паўнамоцнага прадстаўніка.

Няцяжка прапісаць і прыкладны парадак фармавання выбарчых камісій пры правядзенні рэферэндуму. У гэтым выпадку можна зыходзіць з таго, што кожная з зарэгістраваных партый, а таксама арганізацыя, якая падтрымлівае пытанне, вынесенае на рэферэндум, роўна як і арганізацыя, якая выступае супраць прыняцця прапановы, павінны мець права накіраваць у выбарчыя камісіі па адным сваім паўнамоцным прадстаўніку.

Вядома, такі парадак фармавання выбарчых камісій не адпавядае дзейнаму заканадаўству. Але пасля таго, што рабілі выбарчыя камісіі на мінулых прэзідэнцкіх выбарах, грамадства наўрад ці пагодзіцца на ранейшы парадак іх фармавання. Да таго ж прапанаваны мной парадак можа набыць легітымнасць, калі будзе ўхвалены ўсімі грамадска-палітычнымі сіламі.

І гэта – менавіта тое пытанне, пра якое трэба гаварыць ужо цяпер.

Вам можа спадабацца