Ці варта браць за аснову Канстытуцыю 1994 года для распрацоўкі новай Канстытуцыі?

Меркаваньні

Ці варта браць за аснову Канстытуцыю 1994 года для распрацоўкі новай Канстытуцыі?

Думаў, што ведаю Канстытуцыю 1994 года як свае пяць пальцаў — але толькі нядаўна звярнуў увагу на тую акалічнасць, што ў раздзеле IV «Заканадаўчая, выканаўчая і судовая ўлада» выканаўчая ўлада прадстаўлена толькі прэзідэнтам. Такога загалоўка як «Урад» проста не было. Можа, гэта і не павінна было выклікаць здзіўлення, таму што арт. 95 абвяшчаў, што Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь з'яўляецца кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады.

Такой фармулёўцы мог бы пазайздросціць сам генерал дэ Голь, які ў 1958 годзе змяніў форму праўлення ў Францыі з парламенцкай рэспублікі на паўпрэзідэнцкую. Тым не менш, нягледзячы на ​​«паўпрэзідэнцтва», у канстытуцыі Францыі ёсць асобны раздзел пад назвай «Урад». Гэта азначае, што ўрад выступае ў якасці цалкам самастойнага органа ўлады, кіраўнік якой — прэм'ер-міністр — контрасігнуе большасць актаў прэзідэнта Францыі, г.зн. без яго подпісу яны не маюць юрыдычнай сілы.

Калі параўноўваць з ЗША, то і тут нашы заканадаўцы паступілі па-свойму. У ЗША няма пасады прэм'ер-міністра, на якога можна спісаць усе правалы ва ўнутранай або знешняй палітыцы, паколькі прэзідэнт з'яўляецца кіраўніком не толькі дзяржавы, але і выканаўчай улады, г.зн. кіраўнік дзяржавы і кіраўнік урада — гэта адзін і той жа чалавек.

Што тычыцца Украіны і Расіі, то прэзідэнт там адыгрываў не меншую ролю, чым у Беларусі. Тым не менш у канстытуцыях гэтых краін ёсць асобныя раздзелы, якія называюцца адпаведна «Кабінет Міністраў» і «Урад».

Вядома, абысціся без згадкі пра ўрад у тэксце Канстытуцыі было немагчыма. Так, у раздзеле 4 «Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь», які налічвае 14 артыкулаў, 11 былі прысвечаны прэзідэнту і ўсяго толькі тры — ураду. Прычым адзін толькі артыкул 100, у якім пералічваліся паўнамоцтвы прэзідэнта, меў 26 пунктаў і займаў дзве старонкі. Гэта сведчыць аб гіпертрафіі ролі прэзідэнта ў палітычным жыцці краіны на шкоду ўраду — органу, які, на добры лад, і з'яўляецца квінтэсенцыяй выканаўчай улады.

Не меншы інтарэс уяўляе абгрунтаванне, навошта наогул патрэбны сам урад. У артыкуле 106 Канстытуцыі пра гэта гаворыцца літаральна так: Кабінет Міністраў ствараецца пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь «для рэалізацыі паўнамоцтваў выканаўчай улады ў галіне эканомікі, знешняй палітыкі, абароны, нацыянальнай бяспекі, аховы грамадскага парадку і іншых сферах дзяржаўнага кіравання». Калі ўлічыць, што ў адпаведнасці з Канстытуцыяй прэзідэнт кіраваў сістэмай органаў выканаўчай улады (п.2 арт.100), меў права ствараць і скасоўваць міністэрствы і дзяржкамітэты (п.3 арт.100), адмяняць акты падведамасных яму органаў выканаўчай улады (п. 21 арт.100), выдаваць у межах сваіх паўнамоцтваў указы і распараджэнні (арт. 101), а таксама прымаць меры па «забеспячэнні палітычнай і эканамічнай стабільнасці» (п.1 арт. 100) і прызначаць ўсіх суддзяў абласных, раённых і гарадскіх судоў (п.10 арт.100), то роля прэм'ер-міністра і ўрада ў палітычным жыцці краіны была зусім нязначнай.

Зрэшты, інакш і быць не магло, паколькі, згодна з Канстытуцыяй, урад ствараўся пры прэзідэнце для рэалізацыі яго паўнамоцтваў, і на яго можна было спісаць правалы ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Менавіта з гэтай прычыны адстаўка прэм'ер-міністра Міхаіла Чыгіра ў лістападзе 1996 года не выклікала вялікага водгуку ў грамадстве і не змагла пахіснуць пазіцыі прэзідэнта, як чакалі яго праціўнікі. Варта таксама не забывацца, што разам з апісаным у Канстытуцыі урадам — ​​Кабінетам Міністраў — у прэзідэнта быў яшчэ адзін «ўрад», не прадугледжаны Асноўным законам краіны — Адміністрацыя Прэзідэнта. Гэты орган быў створаны, як гаварылася ў Законе «Аб Прэзідэнце», для непасрэднага забеспячэння дзейнасці прэзідэнта.

Такім чынам, у 1996 годзе Вярхоўнаму Савету процістаялі: прэзідэнт, урад і большасць суддзяў. Праўда, Вярхоўны Савет меў права не даваць згоды на прызначэнне прэзідэнтам кандыдатур прэм'ер-міністра, віцэ-прэм'ераў і міністраў некалькіх ключавых міністэрстваў. Але варта было яму даць згоду на гэтыя прызначэнні, як ён тут жа губляў усякія рычагі ўздзеяння на гэтых міністраў і ўзначаленыя імі міністэрствы. Вядома, можна было паспрабаваць утрымаць ад руйнавання сістэму стрымак і проціваг шляхам прыняцця законаў, што і спрабаваў у шэрагу выпадкаў зрабіць парламент, але прэзідэнт папросту адмаўляўся іх выконваць, роўна як і рашэнні Канстытуцыйнага суда.

Варта таксама не забывацца, што па Канстытуцыі 1994 года прэзідэнт абіраўся ўсім народам, а не парламентам. У другім туры выбараў Лукашэнка атрымаў над Вячаславам Кебічам настолькі пераканаўчую перамогу, што да лістападаўскага рэферэндуму 1996 года ніхто нават не ставіў пытанне аб яго нелегітымнасці. Наваспечаны прэзідэнт нярэдка спекуляваў гэтым: час ад часу ён гаварыў дэпутатам, што мае большую легітымнасць, чым яны, хоць дэпутаты, як і ён, абіраліся тым жа народам. Але ў вачах абывацеля гэты аргумент спрацоўваў, паколькі прэзідэнт быў адзін, а дэпутатаў — 199 чалавек.

У кастрычніку 1994 года Лукашэнку ўдалося без асаблівых высілкаў дамагчыся прыняцця важнага для сябе ў барацьбе за ўладу рашэння Вярхоўнага Савета, якое не патрабавала змены Канстытуцыі. Гуляючы на ​​настроях многіх дэпутатаў, якія выказавліся за ўзмацненне выканаўчай улады на мясцовым узроўні, ён прапанаваў унесці папраўкі ў Закон «Аб мясцовым самакіраванні і кіраванні», якія давалі б яму права прызначаць кіраўнікоў выканаўчай улады зверху данізу. У знак падзякі за гэта пераважная большасць зноў прызначаных кіраўнікоў выканкамаў падтрымалі Лукашэнку на лістападаўскім 1996 года рэферэндуме, што і паслужыла зарукай яго перамогі.

Невыпадкова Лукашэнка, стаўшы прэзідэнтам, заявіў, што па Канстытуцыі 1994 года ён мае царскія паўнамоцтвы. Ён выдатна разумеў, што заняў месца, якое рыхтаваў для сябе Вячаслаў Кебіч, і калі б дэпутаты Вярхоўнага Савета ведалі, што прэзідэнтам стане Лукашэнка, яны ніколі не сталі б надзяляць яго такімі шырокімі паўнамоцтвамі.

Такім чынам, Канстытуцыю 1994 года, зробленую фактычна пад Кебіча, наўрад ці трэба браць сёння за аснову для распрацоўкі новай Канстытуцыі. І галоўная прэтэнзія да яе палягае ў тым, што яна надавала занадта вялікія паўнамоцтвы выканаўчай уладзе, якую ўвасаблялі і кіраўнік дзяржавы, і ўрад . За выключэннем імпічменту, у ёй адсутнічалі ўнутраныя механізмы, дастатковыя для абароны ад засяроджвання ўсёй улады ў руках прэзідэнта, што магло прывесці да дамінавання выканаўчай улады над усімі іншымі відамі дзяржаўнай улады і ўсталявання ў краіне дыктатуры.