Часовая канстытуцыя БНР: легенда ці рэальнасць

Гісторыя

Часовая канстытуцыя БНР: легенда ці рэальнасць

У апошні час усё часцей стала сустракацца словазлучэнне «Часовая канстытуцыя БНР». Верагодна, гэта звязана з падрыхтоўкай праектаў дапаўненняў і змяненняў канстытуцыі — як з афіцыйнага боку, так і з боку Грамадскай канстытуцыйнай камісіі. У першую чаргу гэта звязана з абмеркаваннем прэамбулы, паколькі ў гэтай частцы Канстытуцыі гаворка ідзе пра гісторыю развіцця беларускай дзяржаўнасці. Вядома, пра афіцыйныя дакументы БНР у 70-80-я гады мы маглі чуць толькі краем вуха. Да канца 80-х гадоў атрымаць інфармацыю наконт дзейнасці БНР было практычна немагчыма: адпаведныя выданні знаходзіліся ў спецфондзе і выдаваліся толькі па спецыяльным дазволе. Доступ да твораў, у якіх разглядалася «нацыяналістычная» дзейнасць БНР, стаў магчымы толькі пасля адмены цэнзуры і распаду СССР.

Нядзіўна, што інфармацыя пра Часовую канстытуцыю БНР паявілася ў 90-я гады. Яна трапіла не толькі ў 6-томную «Энцыклапедыю гісторыі Беларусі» (т.1, выдадзены ў 1993 годзе, с. 386), але і ў 18-томную Беларускую энцыклапедыю (т.2, выдадзены ў 1996 годзе, с. 418). Аўтарам артыкулаў «Беларуская Народная Рэспубліка» для гэтых салідных выданняў быў вядомы гісторык Анатоль Сідарэвіч — адзін з найлепшых знаўцаў гісторыі БНР.

Пачынаючы з нулявых традыцыйныя энцыклапедыі пачала выцясняць даступная, але, на жаль, фактычна ананімная Вікіпедыя. Праўда, у энцыклапедыях, якія выдаюцца традыцыйным спосабам, невялікія артыкулы таксама не падпісваліся, але найбольш значныя і аб'ёмныя — заўсёды. Гэта станоўча ўплывала на якасць апублікаваных матэрыялаў. У Вікіпедыі ж любы чалавек можа стаць аўтарам ці суаўтарам таго ці іншага артыкула, што, па-мойму, можа негатыўна адбівацца на іх навуковым узроўні. Аднак большасць карыстальнікаў Вікіпедыі прызвычаілася давяраць размешчанай у ёй інфармацыі: маўляў, раз у Вікіпедыі ёсць такі артыкул — значыць, гэтая падзея сапраўды мела месца і ўсе выкладзеныя факты дакладныя.

Спрабуючы разабрацца, што ўяўляе сабой Часовая канстытуцыя БНР, я таксама звярнуўся да беларускай Вікіпедыі, а таксама да іншых публікацый. Першае, што мяне здзівіла, — гэта гранічна кароткі аб'ём інфармацыі пра гэты дакумент. Фактычна яна змяшчалася ў адным невялікім абзацы, а то і сказе. Другое — яна была практычна ідэнтычная. Пры гэтым ніхто з аўтараў адпаведных артыкулаў не адсылаў чытача да арыгінальнага тэксту гэтага найважнейшага дакумента, каб той мог самастойна азнаёміцца з яго зместам. Не было адсылак і да фондаў якога-небудзь архіва ў Польшчы, Літве ці Беларусі, дзе мог бы знаходзіцца праект гэтай Канстытуцыі і інфармацыя аб яго распрацоўшчыках. Выглядае дзіўным і той факт, што на прыняцце Часовай канстытуцыі не адгукнулася тагачасная прэса.

Можа быць, для гэтага проста не было падставы?

Я прагледзеў газету "Гоман", якая была органам беларускага нацыянальнага руху, аднак дакумент пад назвай «Часовая канстытуцыя БНР» у кастрычніку-лістападзе 1918 года ў ёй не публікаваўся. Затое ў гэтай газеце, №85 за 29 кастрычніка 1918 году, ёсць іншы, не менш каштоўны дакумент: Статут Рады БНР. На жаль, апублікаваны ён без суправаджальнай запіскі і без указання даты яго прыняцця. Якіх-колечы згадак аб Часовай канстытуцыі БНР у ім таксама няма.Дзіўна, але факт, што ніхто публічна да гэтага часу не звярнуў увагі, што замест тэксту Часовай канстытуцыі БНР у беларускай Вікіпедыі прыводзіцца тэкст іншага дакумента — Статута Рады БНР. Падстаў для гэтага, па-мойму, ніякіх няма. Хіба толькі таму, што ў ёй над словамі «Статут Рады БНР» напісана дробным шрыфтам «канстытуцыя» ?! 

Цяжка сказаць, калі Статут Рады БНР сталі атаясамляць з Часовай канстытуцыяй і хто першым увёў у навуковы зварот гэтае неправеранае сцвярджэнне. Той жа Сідарэвіч, які напісаў у энцыклапедыях 90-х гг., што «11 кастрычніка 1918 года была прынятая Часовая канстытуцыя БНР», не мог узяць гэтую інфармацыю, як той казаў, са столі. Да таго ж сёння ён схільны лічыць, што пад «Часовай канстытуцыяй» трэба разумець Статут Рады БНР.

Нічога не дало і ўважлівае вывучэнне прадметнага паказальніка да I тому «Архіваў Беларускай Народнай Рэспублікі», які быў выдадзены стараннямі Сяргея Шупы ў 1998 годзе: ён не ўтрымлівае адсылкі ні да словазлучэння «Часовая канстытуцыя БНР», ні проста да слова «Канстытуцыя».

Не піша аб Часовай канстытуцыі БНР у сваёй грунтоўнай манаграфіі "Раман Скірмунт (1868-1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю", выдадзенай у Менску ў 2018 годзе, і гісторык Алесь Смалянчук. Спасылаючыся на дакументы, якія захоўваюцца ў Літоўскім цэнтральным дзяржаўным архіве, ён адзначае, што ў фондзе 582 знаходзіцца тэкст Закона Рады БНР ці яго праект, абмеркаванне якога праходзіла 9, а не 11 кастрычніка 1918 года. Згодна з Законам або яго праектам, Рада павінна была папоўніцца прадстаўнікамі іншых нацыянальных, грамадскіх і прафсаюзных арганізацый, а таксама органаў самакіравання (с. 481). Дарэчы, гэта рашэнне Рады БНР было выканана: да канца кастрычніка 1918 года Рада папоўнілася 60 прадстаўнікамі згаданых арганізацый (с. 482).

Цікава адзначыць, што яшчэ ў 1975 годзе гісторык Вадзім Круталевіч, неміласэрна бэсцячы дробнабуржуазную сутнасць Рады БНР, тым не менш згадваў, што ў кастрычніку 1918 года Рада прыняла закон аб вышэйшай заканадаўчым органе рэспублікі — Радзе БНР (Гл .: Круталевіч В.А . Нараджэнне Беларускай Савецкай Рэспублікі. Мінск, 1975, с. 210-211).

Такім чынам, можна з упэўненасцю сцвярджаць, што дакумента з назвай «Часовая канстытуцыя БНР» не існавала. Акрамя таго, пасяджэнне Рады БНР праходзіла не 11, а 9 кастрычніка 1918 года. Гэтую дату — 9 кастрычніка 1918 г. — называюць Язэп Варонка ў сваёй брашуры «Беларускі рух ад 1917 да 1920 году», выдадзенай у Коўне ў 1920 г. (рэпрынтнае выданне, с.32), а таксама, спасылаючыся на архіўныя матэрыялы, гісторык Алесь Смалянчук. На пасяджэнні Рады БНР па ініцыятыве Рамана Скірмунта быў прыняты Статут (у некаторых крыніцах — Закон) Рады БНР. Магчыма, для самой Рады гэта быў Статут, які часткова рэгуляваў яе ўласную дзейнасць, г.зн. быў унутраным дакументам. Але паколькі ў адпаведнасці з артыкулам 3 Статута Рада БНР абвяшчалася да склікання Устаноўчага Сойму адзіным органам заканадаўчай улады, то прынятыя ёю прававыя акты былі Законамі. Пасля таго, як Рада БНР на законных падставах стала валодаць заканатворчай функцыяй, яна магла надаць сваім рашэнням і сілу закона.

Вам можа спадабацца